فلسفه تاریخ؛ اندیشه تاریخی شهید آیت الله دکتر بهشتی

فلسفۀ تاریخ، به عنوان یکی از بنیادی ترین شاخه های تفکر بشری، همواره موضوع تامل و بررسی متفکران در طول تاریخ بوده است. این حوزه به تحلیل روند تحولات جوامع، بررسی عوامل تاثیرگذار بر تغییرات تاریخی، و کشف قوانین حاکم بر تاریخ می پردازد. در اندیشۀ اسلامی، تاریخ به مثابۀ بستری برای درک سنت های الاهی و اجتماعی مورد توجه بوده است.
در میان اندیشمندان مسلمان، تاریخ نه تنها به عنوان یک علم صرف بلکه همواره در پیوند با تحولات اجتماعی و سنت های الاهی مطالعه شده است. در باب تحولات اجتماعی در فضای اسلامی، ابن خلدون در المقدمه با طرح نظریۀ «چرخه های
تمدنی و تبیین نقش عصبیت و همبستگی اجتماعی در پایداری و افول جوامع ،» نگاهی جدید از تحولات اجتماعی و تاریخی را رقم زد.
اهمیت گردآوری دیدگاه های شهید بهشتی در این حوزه نیز از آن روست که برخلاف بسیاری از متفکران، به دنبال ارائۀ یک دستگاه نظری انتزاعی نبود، بلکه تلاش داشت «فلسفۀ تاریخ » را در چهارچوب یک نظام عملی و اجتماعی بازتعریف کند.
او تاریخ را نه یک علم صرفا توصیفی بلکه دانشی کاربردی می دانست که می تواند در برنامه ریزی های اجتماعی و مدیریت جوامع نقش داشته باشد.
در این کتاب، مجموعه ای از دیدگاه های ناب و مستقیم شهید بهشتی در حوزهٔ فلسفۀ تاریخ گردآوری شده است . گفتنی است این دیدگاه ها بدون هیچ گونه تحلیل جانبی یا افزوده ای به قلم گردآورندگان آن است، تنها به ضرورت و برای فهم بهتر منظور ایشان، گاهی واژه ای یا عبارتی اضافه شده که همان نیز در کروشه آمده است. بنابراین آنچه پیش روی شماست، صرفا بیانات خود شهید بهشتی است.این اثر یک فصل مقدماتی دارد که چیستی تاریخ، اهمیت و چگونگی مطالعۀ تاریخ، و نقطۀ آغازین تاریخ را دربرمی گیرد و چهار فصل اصلی دارد که عبارت اند از:
- فصل اول: انسان شناسی تاریخی؛
- فصل دوم: قواعد حاکم بر تاریخ؛
- فصل سوم: پیامبران پیشگامان سازندگی تاریخ؛
- فصل چهارم: نهضت ها.