چرا اقتصاد فرو می ریزد ؟

جوزف استیگلیتز، محمدامیر ریزوندی

ناشر : دنیای اقتصاد

قیمت : ۴۰,۰۰۰ ریال  

افزودن به سبد خرید

اضافه به علاقه مندی ها
  • درباره کتاب
  • درباره نویسنده
  • درباره ناشر
  • نظرات
جوزف استیگلیتز (برنده جایزۀ نوبل اقتصاد در سال ۲۰۰۱) در کتاب چرا اقتصاد فرو می‌ریزد؟، به علل مهم بحران‌های مالی دو دهه اخیر در جهان می‌پردازد.

جهان از رکودهای عمیق مقطعی به ستوه آمده است. بحرانی که در سال ۲۰۰۸ در ایالات متحده شروع شد، آخرین، عمیق‌ترین و طولانی‌ترین رکود طی ۷۵ سال اخیر بوده است. این بحران علی‌رغم شناخت گویا "بهتر" ما از نحوۀ کار نظام اقتصادی و باور بسیاری مبنی بر آنکه نوسانات اقتصادی را پشت سر نهاده‌ بودیم پیش آمد. رهبران اقتصادی‌مان دستاورد تعدیل بزرگ را با صدای بلند جار می‌زدند. چنان‌که معلوم شد ایمان به آن الگوها به راستی در بروز این بحران نقش داشت. این فرض که بازارها کارا و خود تنظیم‌ شونده‌ هستند و کنشگران اقتصادی از توانایی و انگیزۀ مدیریت ریسک‌های خود برخوردارند به این باور انجامیده بود که خود تنظیمی تمام آن چیزی است که برای تضمین آنکه نظام مالی به خوبی کار ‌کند لازم است و هیچ نیازی به نگرانی از بابت حباب وجود ندارد. این فکر که اقتصاد می‌تواند از طریق تنوع‌بخشی به نحو موثری ریسک را حذف کند در این بی‌خیالی سهیم بود - حتی پس از آنکه معلوم شد حباب وجود داشته است. در واقع، حتی پس از آنکه حباب ترکید، بن برننکی لاف مهار ریسک‌ها را می‌زد. الگوهای تعادل عمومی پویای تصادفی (پیش از بحران) - الگوهایی که شاید در اوقات عادی‌تر عملکرد خوبی داشته‌اند اما دربارۀ بحران‌ها حرف چندانی برای گفتن نداشته‌اند - پشتیبان این باورها بودند. البته، تقریبا هر الگوی «مناسبی» در اوقات عادی عملکرد نسبتا خوبی دارد. و [واقعیت آن است که] اگر الگویی در اوقات عادی در پیش‌بینی رشد فصل بعد کمی بهتر [از دیگر مدل‌ها] عمل کند اهمیت آنچنانی ندارد. آنچه مهم است پیش‌بینی و پیش‌گیری از بحران‌ها است، وقایعی که طی آن‌ها زیان‌ سنگینی بر رفاه و خوشبختی افراد وارد می‌شود. این الگوها متوجه بحرانی که در حال برآمدن بود نشدند و به سیاست‌گذاران ما این اعتماد را بخشیده بودند که مادامی‌ که تورم مهار شود و مقامات پولی به خود می‌بالیدند که این کار را کرده بودند اقتصاد به خوبی عمل می‌کند. در بهترین حالت، این الگوها را می‌توان (با قرض اصطلاح از مقالۀ گازمن و استیگلیتز) «الگوهای‌ تعدیل بزرگ» پنداشت که مادامی‌ که هیچ امر غیرعادی روی نداده است «به‌خوبی» پیش‌بینی می‌کنند. به‌طور کلی‌، الگوهای DSGE در تبیین کثرت واقعی بحران‌ها عملکرد ضعیفی داشته‌اند.

البته، رکودهای عمیق از ابتدا مشخصۀ اقتصادهای سرمایه‌داری بوده‌اند. اما اعتقاد به اینکه نیروهای اقتصادی که در گذشته بحران‌ها را به وجود آورده بودند، یا در حال حاضر دیگر نبودند و یا از طریق سیاست‌های پولی و مالی درست مهار شده بودند، نخوت بزرگی آفرید. حتی نخوت‌آور‌تر آن بود که در بسیاری از کشورها محافظه‌کاران موفق به برچیدن رژیم‌های تنظیمی و تثبیت‌ کنندگان خودکاری شده بودند که به جلوگیری از وقوع بحران‌ها از زمان رکود بزرگ کمک کرده بودند. شایان ذکر است که استاد من، چارلز کیندل‌برگر در بررسی عظیم خود دربارۀ رونق‌ها و هراس‌هایی که اقتصادهای مبتنی بر بازار را طی چند قرن گذشته رنجور کردند به وجود نخوت مشابهی در بحران‌های پیشین اشاره کرده بود (کیندل‌برگر، ۱۹۷۸).

کسانی که در تلاش برای دفاع از الگوهای اقتصادی شکست‌خورده و سیاست‌های برآمده از این الگوها بودند اظهار می‌کردند که هیچ الگویی نمی‌تواند (یا قرار نیست) «طوفانی که هر صد سال یک بار روی می‌دهد» را به خوبی پیش‌بینی کند. اما این اتفاق فقط طوفانی که پس از یکصد سال روی داده باشد نبود، بحران‌ها به امری معمول بدل شده‌اند. ۲۳ رکود اخیر فقط مساله‌ای که برای اقتصاد اتفاق افتاده باشد نبود. این بحران ساختۀ دست انسان بود، یعنی آفریدۀ نظام اقتصادی بود. آشکار است که یک جای کار این الگوها می‌لنگد.

مطالعۀ بحران‌ها مهم است، نه فقط برای آنکه از این بلایا پیشگیری کنیم بلکه برای درک این مساله نیز که چگونه نسبت به بحران‌ها عکس‌العمل نشان دهیم؛ گرچه معتقدم که همان الگوهای نامناسبی که در پیش‌بینی این بحران ناتوان بودند در ارائۀ عکس‌العمل‌های درخور به آن نیز ناکام ماندند (هرچند کسانی در دولت ایالات متحده به خود می‌بالند که از رکود بزرگ دیگری جلوگیری کرده‌اند، به باور من کسادی اخیر یقینا بسیار طولانی‌تر و احتمالا بسیار عمیق‌تر از آن بود که می‌بایست می‌بود). همچنین معتقدم که فهم پویایی‌های بحران‌ها می‌تواند بینشی نسبت به رفتار نظام اقتصادی‌مان در اوقات عادی‌تر فراهم آورد.

کتاب چرا اقتصاد فرو می‌ریزد (Towards a general theory of deep downturns) متشکل از سه فصل است. در فصل نخست،جوزف استیگلیتز (Joseph E. Stiglitz)، سه پرسش بنیادینی که با رکودهای عمیق مطرح می‌شوند را بر می‌شمرد. در فصل دوم، سه رویکرد بدیلی که طی سه دهۀ گذشته رقیب یکدیگر بوده‌اند را طرح می‌کند و اظهار دارد که یکی از این سه رویکرد نسبت به دو رویکرد دیگر مبنای بسیار بهتری برای تحقیقات آتی است. در فصل آخر، بر روی یک جنبه از رویکرد سوم، یعنی جنبۀ اعتبار، که بسیار مهم است تمرکز می‌کنم. در فصل مذکور بر اقتصاد سرمایه‌داری به مثابه اقتصاد اعتباری و اینکه چگونه ملاحظۀ سرمایه‌داری به این نحو فهم ما دربارۀ نظام مالی و سیاست پولی را دگرگون می‌سازد، متمرکز می‌شود.

در بخشی از کتاب چرا اقتصاد فرو می‌ریزد می‌خوانیم:

پیش از وقوع بحران، الگوهای متعارف به آنچه که درون بخش مالی روی می‌داد توجهی نداشتند. یا چنان‌ که استدلال می‌کردند، این امور [بخش مالی] جزئیات بی‌اهمیتی بودند. درست همان‌طور که می‌توان بخش خانوار را با خانوار نوعی (نماینده) توصیف کرد، بخش مالی را نیز می‌توان با بنگاه نوعی (نماینده) توصیف کرد. اما بدیهی است آنچه درون بخش مالی روی می‌دهد، اهمیت بسیار بالایی دارد. به هم پیوستگی‌های مالی‌ - شبکه‌های مالی و ساختار آن‌ها - مهم هستند. در بحران سال ۲۰۰۸ در حالی که دولت فدرال آمریکا مداخله‌ای نکرد، احتمالا سقوط یک بنگاه (لیمن برادرز۸۸) به فروپاشی کل شبکۀ مالی انجامید.

پای دو اشتباه تحلیلی بسیار مهم در میان بود. اشتباه نخست به پیامدهای خارجی اقتصاد کلان مربوط می‌شود که پیش از این مورد بحث قرار گرفت: اگر پیامدهای خارجی در کار است که از سوی یک عامل مالی بر دیگران اعمال می‌شود و آن‌ها آن پیامدها را مد نظر قرار نمی‌دهند، در آن‌صورت رفتار بخش مالی را نمی‌توان به خوبی به کمک الگویی با یک بنگاه مالی (عقلایی) توصیف کرد.

اشتباه دوم به این فرضیه مربوط می‌شود که تنوع‌بخشی، به وضوح مسائل را بهبود می‌بخشد. در الگوهایی که همۀ توابع مرتبط محدب هستند، این فرضیه صادق است. اما عدم تحدب توابع امری شایع و فرآگیر است: برای مثال، با هزینه‌های ورشکستگی مواجه هستیم. به علاوه، بنگاهی که با شوکی منفی روبرو می‌شود ممکن است خود را در موقعیتی ‌ببیند که نرخ بهره‌های بالاتری می‌پردازد - و به فرآیند تقویت روند بیانجامد. در چنین اوضاع و احوالی، تنوع‌بخشی ممکن است مسائل را بدتر سازد (هیچ کس در واکنش به یک بیماری واگیردار، پیشنهاد پخش‌ کردن آن را نمی‌دهد؛ یعنی نمی‌گوید کسانی که در معرض بیماری بوده‌اند را در سراسر جهان پخش کنیم؛ اما عملا، این همان کاری بود که تنوع‌بخشی انجام می‌داد).
۱- انتشارات دنیای‌اقتصاد، پاره‌ای از مجموعه مطبوعاتی-انتشاراتی شرکت دنیای‌اقتصاد تابان است و طبعا قرار است در قالب این مجموعه فعالیت کند. بنای کار روزنامه دنیای‌اقتصاد به عنوان پاره اصلی مجموعه شرکت دنیای‌اقتصاد تابان این بوده و هست که با تولید، گزینش و بازپروری خبرها و ارائه تحلیل‌ها، فعالان بازار را به دانش تحلیلی درباره کارکردهای بازار و چشم‌اندازها مسلح کند. مقدمه این کار، دسته‌بندی مخاطبان به سه گروه «فعالان اقتصادی، صاحب‌نظران اقتصادی و سیاست‌گذاران» و تعریف نسبت هریک از اجزای این مثلث با دو ضلع دیگر و ایضا نسبت این منظومه سه‌وجهی با جامعه بود. از درون همین مفهوم‌سازی‌ها و دسته‌بندی‌ها بود که واقعیتی مهم رخ نمایاند: در باره مفاهیم اقتصادی درک مشترک وجود ندارد و بسیاری از مناقشه‌ها میان سیاست‌گذاران و فعالان بازار به‌خاطر تعاریف متفاوت از مضامین مشترک است. روزنامه دنیای‌اقتصاد با توجه به همین موضوع کوشید به کمک صاحب‌نظران خود و استادان اقتصاد، بین سیاست‌گذاران و فعالان بازار پلی برقرار کند که این دو ضلع اصلی اقتصاد کشور، در زمینه مفاهیم بنیادی مانند منافع ملی، نظریه و عمل اقتصادی، مزایا و معایب انتخاب روش‌های متفاوت اقتصادی، نیروهای معطوف به رونق و رکود در اقتصاد و در نهایت روش‌های منطقی سیاست‌گذاری و بنگاهداری اقتصادی به زبانی کم‌وبیش مشترک دست یابند. آنچه در انتشارات دنیای‌اقتصاد انجام می‌شود بخش تکمیلی همین دسته‌بندی و مفهوم‌سازی است.
۲- کارویژه کتاب در میان انواع اقلام فرهنگی، طرح ایده‌های نو یا بازخوانی بدیع از ایده‌های موجود است. این نوآوری‌ها و بازخوانی‌ها از سطوح تخصصی آغاز می‌شود و اندک اندک به لایه‌های اجتماعی راه می‌یابد. مطابق این نظر، انتشارات دنیای‌اقتصاد برای این تاسیس شده که پاره‌ای مفاهیم اقتصادی موجود را که به صورت ناقص یا احیانا تحریف شده در ایران شیوع یافته‌اند، بازخوانی کند و مفاهیمی را که اساسا مطرح نشده‌اند وارد ادبیات اقتصادی کند. بنای کار انتشارات، خوانش اقتصاد و رشته‌های مرتبط با آن، در چارچوب اندیشه آزادی است؛ اما تاکید بر این خوانش مانع پرداختن به نحله‌های فکری دیگر نیست. در این میان، بازخوانی چپگرایی و نهادگرایی اقتصادی مورد اهتمام انتشارات دنیای اقتصاد است. چرا که فرض بر این است که جهان پس از قرن ۱۹ میلادی را با نادیده گرفتن جریان‌های سوسیالیستی و به‌ویژه مارکسیستی به درستی نمی‌توان فهمید و اگر امروزه به اندیشه‌های بزرگان این مکاتب، خاصه کارل مارکس و پیروانش توجه نشود، تبیین اقتصاد از منظر آزادیخواهی و بازار، از نقد محروم می‌شود و اندیشه‌ای که نقد نشود امکان شکوفایی نخواهد یافت.
به همین علت، پاره‌ای از آثاری که انتشارات دنیای‌اقتصاد منتشر کرده یا در دست انتشار دارد به لحاظ فکری با هم معارضه دارند؛ اما این معارضه مانع نشر آنها نشده است. زیرا فرض بنیادی در انتشارات این است که دانش، اساسا محصول طرح پرسش و نقادی پیوسته است و پرسش‌ها اگر آبشخورهای متفاوت و ترجیحا معارض داشته باشند، قدرت آنها برای واداشتن انسان به اندیشیدن، بیشتر خواهد بود. همچنین شماری کتاب در حوزه مدیریت در انتشارات دنیای اقتصاد چاپ شده که محور آنها آموزش اسلوب‌های مذاکره و ایجاد انگیزش در کارکنان و تقویت روحیه تفویض اختیار و نظایر اینهاست.
افزون بر این مباحث، سیاست و جامعه، ادبیات و هنر، فلسفه و دین، اسطوره و تاریخ، و ادبیات کودکان از جمله موضوعاتی است که انتشارات دنیای اقتصاد با جدیت به آنها می‌پردازد.
۳- دانشنامه بزرگ اقتصاد: اغتشاش مفهومی در مباحث اقتصادی، به‌ویژه اقتصاد سیاسی، فلسفه اقتصاد و مکاتب اقتصادی و ضرورت حل آن، انگیزه تدوین دانشنامه‌ای بزرگ را در انتشارات دنیای‌اقتصاد ایجاد کرد و از سه سال پیش مطالعات و تجهیز امکانات آن آغاز شد. در این مدت قریب ۶۰۰۰ مدخل اصلی و فرعی استخراج و چارچوب‌های نگارش دانشنامه تدوین شده است. این دانشنامه علاوه‌بر اینکه حاوی همه اطلاعات مندرج در دانشنامه‌های بزرگ جهان است، مدخل‌های اختصاصی پر شماری در باره اوضاع اقتصادی ایران، اقتصاددانان، کارشناسان و کارآفرینان ایرانی دارد. همچنین سیر تطور دانش اقتصادی در ایران و جدال‌های نظری و عملی در حوزه اقتصاد سیاسی در آن واکاوی شده است. شرح مدخل‌های این دانشنامه به‌گونه‌ای است که تصویری جامع از هر مفهوم و واژه و سیر شکل‌گیری و کاربست آن را ارائه می‌کند. عناصر بین‌رشته‌ای، همپوشانی‌های رشته‌های علوم انسانی و مواضعه‌ها و معارضه‌های بین این رشته‌های دانش از دیگر ویژگی‌های نوآورانه «دانشنامه بزرگ اقتصاد» است.